Wystawa Witkacy na scenach Trójmiasta - Gdańsk

Wystawa Witkacy na scenach Trójmiasta otwarta będzie 24 lutego, w 125 rocznicę urodzin artysty.

Zaprezentowane na niej zostaną spektakle zrealizowane w teatrach trójmiejskich. Wśród 20 realizacji dramatów St. I. Witkiewicza są przedstawienia o niezwykłej historii, jak pierwsza realizacja dramatu Witkacego w Trójmieście, Szewcy z 1957 roku.
Ten wyreżyserowany przez Zygmunta Hübnera spektakl, ze scenografią Janusza Adama Krassowskiego, pokazany został publiczności tylko raz, później cenzura zakazała jego prezentacji. W zbiorach Działu teatralnego MNG zachowała się znakomita dokumentacja tej realizacji, a wystawa umożliwi pełne jej zaprezentowanie.

W następnych latach dramaty Witkacego miały więcej szczęścia, były w repertuarze Teatru Wybrzeże, Teatru Miejskiego w Gdyni, Teatru Muzycznego, Teatru Miniatura oraz teatru offowego – Stajnia Pegaza. Wśród ich twórców są  między innymi Tadeusza Minca, Zbigniewa Bogdańskiego, Marian Kołodzieja, Andrzej Markowicz, Grzegorz Wiśniewski, Janusz Tartyłło, Marcel Kochańczyk, Zbigniew Wilkowski, Grzegorz Chrapkiewicz, Bruno i Łucja Sobczakowie, Jacek Bunsch czy Jarosław Tumidajski.

Projekt Witkacy na scenach Trójmiasta adresowany jest przede wszystkim do młodzieży szkolnej i jest znakomitym pretekstem, by rozmawiać o twórczości St. I. Witkiewicza, o jej percepcji w teatrze oraz o zmieniających się sposobach jej odczytania.

Wystawa prezentowana będzie od 24 lutego do 18 kwietnia 2010 w Muzeum Narodowym w Gdańsku, w Galerii teatralnej OSN – Pałac Opatów w Oliwie.

Realizacja – Małgorzata Abramowicz, Beata Majda Boj.

24 lutego 2010 roku Stanisław Ignacy Witkiewicz skończyłby 125 lat.

Witkacy i morze

Morze kompletnie go nie interesowało, choć nad nim był. Trzy razy, latem, sam, z żoną, z kochanką. Choć wolał zdecydowanie góry. Nic nie świadczy o tym, by morze go zafascynowało. Ważne, że gdy po raz pierwszy przyjechał na Hel na początku czerwca 1934 roku było tanio. Odpoczywał w Kuźnicy, w domu rybaka, Leonarda Budzisza. Jak to miał w zwyczaju, pisał listy do żony, informując ją między innymi, że za pokój płaci 2 zł, a za obiad 1,80 (w innym liście wyliczył, że dziennie wydawał 4,50). Kuźnica nie należała do miejscowości najmodniejszych (czytaj: najdroższych), a na początku czerwca sezon dopiero się rozkręcał, ceny były umiarkowane, co cieszyło tych, u których floty ni gugu (kursywą zaznaczone są cytaty z listów Witkacego). Na Hel Witkacy najpewniej przyjechał pociągiem, jak to miał w zwyczaju, III klasą (bo najtańsza), przez Gdańsk, Sopot i Gdynię (inaczej się nie dało). W roku 1934 w ciągu doby w sezonie przez półwysep przejeżdżało 20 pociągów, z Warszawy, Poznania, Krakowa, Lwowa. Podczas tego krótkiego (ok. 10 dni) pobytu nad Bałtykiem odpoczywał (w marcu skończył pisanie »Szewców«) i pracował filozoficznie.

W lipcu 1936 roku zmaltretowany życiem Witkacy ponownie przyjechał na Hel, tym razem do Jastarni, gdzie spędził w pensjonacie „Gryf” dwa tygodnie z żoną, Jadwigą z Unrugów, zwaną Niusią. Wtedy także, na zaproszenie Krystyny Ejbōl, która wraz z mężem, Jensem mieszkała w Sopocie w domu przy dzisiejszej Alei Niepodległości 763 (wtedy Adolf-Hitler-Straße) odwiedził „Perłę Bałtyku”. Krystyną Witkacy był zafascynowany od lat, choć ich kontakty od chwili poznania podczas I wojny w Piotrogradzie, były sporadyczne. W Sopocie spotkali się prawdopodobnie po czteroletniej przerwie. 13 lipca Mahatma Witkac wysłał do państwa Ejbōl telegram: „Dziękujemy przyjedziemy środa Gdynia przystań 10”. Spotkali się więc najprawdopodobniej w środę, 15 lipca 1936 roku. Spacerowali po molo, spędzili miło czas w domu przy Adolf-Hitler-Straße. Już z Zakopanego Witkacy dziękował gospodarzom, pisał: wspominaliśmy pobyt u Sz. Państwa z moją żoną jako smile of fortune and lucky stricte.

Rok później, w czerwcu 1937 roku przyjechał do Kuźnicy, znów do domu Leonarda Budzisza. Tym razem towarzyszyła mu Czesława Oknińska-Korzeniowska, wieloletnia kochanka. Ich romans, niezwykle burzliwy rozpoczął się w roku 1929 i trwał do śmierci Witkacego. To właśnie Czesława towarzyszyła mu w ostatnich chwilach życia we wrześniu 1939 roku.

Na początku czerwca 1937 roku pogoda była nienajlepsza. Witkacy i tym razem próbował zobaczyć się z Krystyną Ejbōl, napisał do niej 3 czerwca: donoszę Pani, że jestem obecnie i może pozostanę do 15 bm., tj VI-tego w Kuźnicy na Helu i mieszkam u Leonarda Budzisza, naprzeciwko sklepu Pelagii Budziszówny, b. prymitywnie. (…) O ile by Pani zechciała mnie tu odwiedzić przez Hel okrętem i ¾ h. koleją – pociągów mnóstwo – byłbym bardzo szczęśliwy. Obecność Czesławy Korzeniowskiej zupełnie mu nie przeszkadzała. Dodał jeszcze: O ile Pani przyjedzie, proszę o pieniążek z rybką, a na koniec: o ile taka zimna będzie pogoda wyjedziemy w poniedziałek po południu. Nie wyjechali, pogoda musiała się zdecydowanie poprawić, Lord Małej Pieczęci – Witkasiński pisał do znajomych 13 czerwca: przesyłam pozdrowienia z Helu (Kuźnica), gdzie upiekłem się na bombowy skwarek. Krystyna Ejbōl na Hel nie przyjechała. I choć ich stosunki wyraźnie uległy ochłodzeniu, Witkacy zaniepokojony wydarzeniami w Wolnym Mieście Gdańsku latem 1939 roku pisał na początku sierpnia do Sopotu: Kochana Krysiu: Co się z tobą dzieje? Umieramy wszyscy z niepokoju…

Witkacy i sceny Trójmiasta

W dwudziestoleciu międzywojennym sztuki Witkacego nie były w Gdańsku, Sopocie ani Gdyni grane. Polskiego teatru wówczas w tych miastach nie było, przyjezdne grały repertuar „chodliwy”, a sztuki Witkacego były zbyt awangardowe. Nawet teatr toruński, który w latach 20. przygotował prapremierę W małym dworku (reż. Wacław Malinowski, scen. Feliks Krassowski, premiera: 8 VII 1923, grano 2 razy) oraz Wariata i pielęgniarki (Wariat i zakonnica – tytuł zmieniony ze względów cenzuralnych, reż. Wacław Malinowski, scen. Feliks Krassowski, prapremiera: 26 IV 1924, grano 3 razy) z tak kontrowersyjnym autorem w trasę nie ruszał, a miejscowości nad Bałtykiem odwiedzał dość regularnie.

Pierwsza premiera dramatu Witkacego odbyła się w Teatrze Wybrzeże w 12 X 1957 roku i od razu był to skandal, choć robiono wszystko, by zachować wokół niego ciszę. Zygmunt Hübner (reżyseria) i Janusz Adam Krassowski (scenografia) przygotowali prapremierę Szewców. Doszło do niej w Sopocie, w Teatrze Kameralnym. Wcześniej odbyły się dwie próby generalne z publicznością. Spektakl zobaczyło zatem ok. 500-600 widzów. I choć rzecz przyjęto entuzjastycznie, dalszych spektakli nie było – cenzura zakazała. Realizatorzy uznali jednak, że powinien zostać zdokumentowany. Już przy pustej widowni zagrano Szewców dla fotografika, Edmunda Zdanowskiego, który z widowni, w tak zwanym „ujęciu obiektywnym” (cała scena), wykonał fotograficzny zapis, wykonując zdjęcia w kilkuminutowych odstępach. Zachowało się 291 ponumerowanych klatek, niestety tylko jako odbitka stykowa, negatyw zaginął.

Prawie 10 lat później zrealizowano Jana Macieja Karola Wścieklicę (Sopot, 25 III 1966). Reżyserował Zbigniew Bogdański, scenografię zaprojektował Marian Kołodziej, a muzykę przygotował Zygmunt Konieczny. Spektakl został nienajgorzej przyjęty, a grali w nim, tworząc świetne role, Andrzej Szalewski, Teresa Iżewska, Bogusława Czosnowska, Lech Grzmociński i Lech Skolimowski. Dwa lata później tandem Bogdański–Kołodziej przygotował kolejną premierę Witkacego – Bezimienne dzieło. Tym razem powtórzyła się jednak historia z 1957 roku. Po próbie generalnej (12 IV 1968) cenzor wydał zakaz rozpowszechniania widowiska. Zachowało się jedynie kilka projektów scenograficznych Mariana Kołodzieja.

Później było już lepiej. Tadeusz Minc i Marian Kołodziej zrealizowali w 1969 roku Matkę (25 VI) z Haliną Winiarską, Jerzym Kiszkisem i Zofią Bajuk, w 1979 Marian Kołodziej tym razem z Ryszardem Majorem przygotowali Sonatę Belzebuba (premiera 17 II) z Ireną Maślińską, Krzysztofem Gordonem, Edwardem Ożaną, Henrykiem Bistą. W roku 1981 Marcel Kochańczyk wrócił do tekstu Szewców, przypominając prapremierę Zygmunta Hübnera (cały program teatralny z 1981 poświęcony jest tej prapremierze, którą opisuje w świetnym eseju Miłosława Bukowska). W spektaklu Kochańczyka grali m.in. Lech Grzmociński (w roku 1957 – Czeladnik I, Józek, po latach Kajetan Tempe) oraz Lucyna Legut (w roku 1957 Lucyna Hass – w roli Księżnej Iriny, w roku 1981 – Dziwka Bosa z „Wyzwolenia” Wyspiańskiego).

W roku 1985 Ryszard Major i Jan Banucha przygotowali ze słuchaczami studium aktorskiego W małym dworku. Ten tekst Witkacego okazał się bardzo interesujący dla nauczycieli sztuki aktorskiej, sięgnęli do niego także pedagodzy studium wokalno-aktorskiego w Gdyni przy Teatrze Muzycznym (25 II 1989 i 23 X 1994 – w obu przypadkach realizatorami byli Grzegorz Chrapkiewicz – reżyseria, Łucja i Bruno Sobczakowie – scenografia). W Teatrze Muzycznym Witkacym zainteresował się także Zbigniew Mich (reżyseria) i Marcin Jarnuszkiewicz (scenografia), którzy 25 VII 1982 roku przygotowali Pannę Tutli-Putli.

W roku 2003 Teatr Wybrzeże „sięgnął do klasyki dramatu” (tak dziś pisze się o twórcy Czystej Formy) wystawiając wciąż niepokorną Matkę. Spektakl wyreżyserował Grzegorz Wiśniewski, scenografię przygotowała Barbara Hanicka, a muzykę Tymon Tymański. Spektakl świetny szczególnie aktorsko: Piotr Jankowski, Marta Kalmus, Grzegorz Gzyl i Stanisław i Igor Michalscy tworzą role znakomite, a Dorota Kolak jako Matka to prawdziwa rewelacja. W roku 2004 aktorka za tę kreację została nagrodzona przez Marszałka Województwa Pomorskiego, Prezydenta Miasta Gdańska, otrzymała nagrodę na Opolskich Konfrontacjach Teatralnych.

Witkacy skusił także artystów z Teatru Miniatura w Gdańsku. 13 V 1985 Zbigniew Wilkoński oraz Dorota Stec i Krzysztof Grochal pod opieką scenograficzną Marcina Jarnuszkiewicza zaproponowali spektakl zrealizowany na podstawie tekstu 8-letniego Stasia pt. Juwenalia. W Miniaturze rzecz nazwano Szarate i w siedzibie teatru zagrano ledwie kilka razy, za to w objeździe obejrzało ją kilka tysięcy widzów.

Gdynia, którą Witkacy przelotnie odwiedził, dość późno zabrała się za jego dramaty. Pierwszy był Andrzej Markowicz, który 11 VI 1983 w Teatrze Dramatycznym pokazał świetną, zrealizowaną z niezwykłą precyzją, premierę Bezimiennego dzieła we własnej reżyserii i scenografii. Od tego czasu Witkacy pojawiał się regularnie na deskach Teatru Dramatycznego, później Miejskiego, jeszcze później Miejskiego im. W. Gombrowicza. W roku 1986 Janusz Tartyłło wyreżyserował i scenograficznie ubrał Straszliwego wychowawcę w małym dworku (premiera 18 I ), spektakl zbudowany z tekstów W małym dworku i Strasznego wychowawcy, które w myśl założeń reżysera wzajemnie się uzupełniały i komentowały. W roku 1990 Jan Skotnicki (reżyseria) i Teresa Dorocha (scenografia) opracowali dramat Oni, muzykę skomponował Włodzimierz Grzechnik, a grali między innymi Zbigniew Jankowski, Andrzej Dębski, Halina Gerhard i Andrzej Słabiak. 17 IX 1995 Sonatę Belzebuba przygotowały siostry, Wernio – Julia (scenariusz i reżyseria) i Elżbieta (scenografia). Muzykę do tego spektaklu skomponował Robert Kanaan, a choreografię przygotował Leszek Bzdyl. Kolejna witkacowska premiera miała miejsce 11 III 2001 roku i był to spektakl przygotowany wg tekstu Matki. Jego twórcy: Wiesław Komasa (reżyseria i scenariusz), Małgorzata Grabowska-Kozera (scenografia), Mirosław Jastrzębski (muzyka) oraz Ewa Wycichowska zatytułowali go O Beri – Beri.

Za dyrekcji Jacka Bunscha, 29 IX 2006 roku z okazji premiery Wariata i zakonnicy (reżyseria: Jacek Bunsch, scenografia: Tadeusz Smolicki, muzyka: Janusz Grzywacz) przed Teatrem Miejskim na Bema urządzono plenerową wystawę 30 zdjęć wykonanych przez Stanisława Ignacego Witkiewicz. Krytyka chwaliła całe przedsięwzięcie: spektakl podobał się zarówno od strony aktorskiej (ze szczególnym uwzględnieniem roli Krzysztofa Warunka) oraz plastycznej (tu szczególnie chwalono pomysł malowania przez bohaterów sztuki – Walpurga i Annę obrazów à la Witkacy na ścianach ze szkła), a wystawa budziła zainteresowanie ze względu na zdjęcia, ich autora a także ciekawą aranżację. Ponownie Jacek Bunsch sięgnął do dramatu autora Czystej Formy w roku 2008 zapraszając do współpracy, jak poprzednio, Tadeusza Smolickiego i Janusza Grzywacza. 14 marca odbyła się premiera Szewców, z Krzysztofem Warunkiem w roli Sajetana Tempe.

Witkacy do zobaczenia

W bieżącym repertuarze trójmiejskich teatrów są dwa spektakle zrealizowane wg dramatów Witkacego:

w Teatrze Wybrzeże grani są Oni w reżyserii i z muzyką opracowaną przez Jarosława Tumidajskiego, ze scenografią i projekcjami video Mirka Kaczmarka (premiera odbyła się 11 VII 2008 roku). Grają: Dorota Androsz, Mirosław Baka, Ewa Jędrzejewska, Mirosław Krawczyk, Joanna Kreft-Baka, Cezary Rybiński, Jarosław Tyrański, Krzysztof Wieczorek.

W Teatrze Stajnia Pegaza od trzech lat grany jest na Scenie Off de BICZ (i nie tylko tam) monodram przygotowany przez Ewę Ignaczak (scenariusz i reżyseria) wg Matki Witkacego. Spektakl pod tytułem Noel Wspak rozpisany został na dwie postaci (Matkę i Leona) i jednego aktora – Grzegorza Szlangę.

Małgorzata Abramowicz

Teatr Wybrzeże

Szewcy

prapremiera: 12 X 1957

reżyseria: Zygmunt Hübner

scenografia: Janusz Adam Krassowski

Jan Maciek Karol Wścieklica

premiera: 25 III 1966

reżyseria: Bogdański Zbigniew

scenografia: Marian Kołodziej

muzyka: Zygmunt Konieczny

Bezimienne dzieło

próba generalna: 12 IV 1968

reżyseria: Bogdański Zbigniew

scenografia: Marian Kołodziej

Matka

premiera: 25 VI 1969

reżyseria: Tadeusz Minc

scenografia: Marian Kołodziej

muzyka: Jerzy Michalak

Sonata Belzebuba

premiera: 17 II 1979

reżyseria : Ryszard Major

scenografia: Marian Kołodziej

muzyka: Andrzej Głowiński

Szewcy

premiera: 7 XI 1981

reżyseria: Marcel Kochańczyk

scenografia: Marcel Kochańczyk

muzyka: Andrzej Głowiński

plastyka ruchu: Przemysław Śliwa

W małym dworku

premiera: 15 VI 1985

reżyseria: Ryszard Major

scenografia: Jan Banucha

muzyka: Andrzej Głowiński

Matka

premiera: 24 X 2003

reżyseria: Grzegorz Wiśniewski

scenografia: Barbara Hanicka

muzyka: Tymon Tymański

Oni

premiera: 11 VII 2008

reżyseria i opracowanie muzyczne: Jarosław Tumidajski

scenografia i video: Mirek Kaczmarek

Teatr Miniatura, Gdańsk

Szarate

premiera: 13 V 1985

reżyseria i scenariusz: Zbigniew Wilkoński

scenografia: Dorota Stec, Krzysztof Grochal, opieka Marcin Jarnuszkiewicz

muzyka: Jolanta Szczerba

Teatr Muzyczny

Panna Tutli-Putli

premiera: 25 VII 1982

reżyseria: Zbigniew Mich

scenografia: Marcin Jarnuszkiweicz

muzyka: Wojciech Głuch

choreografia: Henryk Konwiński

W małym dworku

premiera: 25 II 1989

reżyseria, adaptacja: Grzegorz Chrapkiewicz

scenografia: Bruno i Łucja Sobczakowie

muzyka: Ryszard Łada

W małym dworku

premiera: 23 X 1994

reżyseria: Grzegorz Chrapkiewicz

scenografia: Bruno i Łucja Sobczakowie

muzyka: Ryszard Łada

plastyka ruchu: Grzegorz Chrapkiewicz

Stajnia Pegaza – Scena off de BICZ, Sopot

Noel Wspak wg Matki

premiera: 2 III 2007

reżyseria i scenariusz: Ewa Ignaczak

Teatr Dramatyczny / Teatr Miejski w Gdyni

Bezimienne dzieło

premiera: 11 VI 1983

reżyseria i scenografia: Andrzej Markowicz

ruch sceniczny: Zygmunt Kamiński

muzyka: Andrzej Głowiński

Straszliwy wychowawca w małym dworku

premiera: 18 I 1986

reżyseria i scenografia: Janusz Tartyłło

muzyka: Kazimierz Rozbicki

Oni

premiera: 7 VII 1990

reżyseria: Jan Skotnicki

scenografia: Teresa Darocha

opracowanie muzyczne: Włodzimierz Grzechnik

choreografia: Zygmunt Kamiński

Sonata Belzebuba

premiera: 17 IX 1995

reżyseria i scenariusz: Julia Wernio

scenografia: Elżbieta Wernio

muzyka: Robert Kanaan

choreografia: Leszek Bzdyl

O Ber -beri według Matki

premiera: 11 III 2001

reżyseria i scenariusz: Wiesław Komasa

scenografia: Grabowska Kozera Małgorzata

opracowanie muzyczne: Jastrzębski Mirosław

choreografia: Wycichowska Ewa

Wariat i zakonnica

premiera: 29 IX 2006-09-29

reżyseria: Jacek Bunsch

scenografia: Tadeusz Smolicki

muzyka: Janusz Grzywacz

Szewcy

premiera: 14 III 2008

reżyseria: Jacek Bunsch

scenografia: Tadeusz Smolicki

muzyka: Janusz Grzywacz

ruch sceniczny: Filip Szatarski