My i Oni. Zawiła historia odmienności - Kraków

Wystawa opisuje kulturową historię odmienności. Obejmuje cały wachlarz przedstawień - od wyobrażeń mitycznych ras w XV-wiecznej "Kronice świata" Hartmanna Schedla aż do "Drakuli" Wilhelma Murnaua i "Batmana" Tima Burtona. Wśród ponad stu dzieł sztuki znajdują się ryciny Albrechta Dürera, Václava Hollara czy Jacquesa Callota.

Obrazu całości dopełniają cenne graficzne efemera - dawne i współczesne: masowo produkowane ryciny satyryczne z XVII stulecia, ilustracje prasowe z XIX wieku, atlasy medyczne, unikatowe komiksy i plakaty z połowy wieku XX oraz fragmenty filmów.

To już ósma prezentacja z cyklu wystaw graficznych organizowanych przez Międzynarodowe Centrum Kultury we współpracy z Biblioteką Naukową PAU i PAN w Krakowie. Dużym powodzeniem cieszyły się zwłaszcza: "Rembrandt, Rubens i inni" (1999), "Hogarth i jego wiek" (2001), "Siedem grzechów głównych" (2004), "Rembrandt i konkurenci" (2006) oraz "Wina i kara. Sprawiedliwość w grafice europejskiej XVI-XIX wieku" (2009). Wystawy te to rzadka okazja zobaczenia przechowywanych w Krakowie arcydzieł, które na co dzień ukryte są w magazynach.

Obecna wystawa dotyczy tematyki odmienności. Tego jak inność definiowano i obrazowano na przestrzeni kilku stuleci.

- Jak wygląda obcy? Kim jest? Kiedy pociąga a kiedy budzi obawę? Definicja fenomenu odmienności ulegała ciągłemu przewartościowaniu a postrzeganie Innego zawsze było złożone. Poprzez wizerunki obcych wystawa obnaża często tabuizowane w naszej kulturze okrucieństwo, ludzką słabość i estetyczne fascynacje - mówi kuratorka wystawy, Anna Olszewska.

Ekspozycja "My i Oni. Zawiła historia odmienności" podzielona jest na cztery części. Pierwsza, zatytułowana "Dziwo" ukazuje zbiorowe portrety mitycznych ras i typów ludzkich, wizerunki ekscentryków, którzy świadomie dążą do bycia innym. Część druga - "Wróg - opowiada o odmieńcu niechcianym, postrzeganym jako zagrożenie porządku naturalnego (np. poprzez swoją chorobę), moralnego (np. z racji płci) oraz instytucji władzy. W części trzeciej prezentowani są "Odmieńcy spersonalizowani", których inność została zaakceptowana. Społeczna tolerancja dotyczy m.in. długowiecznych, olbrzymów, ludzi nieznanego pochodzenia i potomków sławnych rodów. Ostatnia część prezentuje "Bohaterów i antybohaterów", których odmienność jest źródłem mocy; którzy fascynują każdego, niezależnie od oceny moralnej ich działań (np. Batman).

Wystawa pokazuje, że odmienność zawsze fascynowała ludzi. Kompendia wiedzy różnych epok: kroniki, bestiariusze, encyklopedie, mapy i atlasy - pełne są niezwykłych Innych. Ze świata zwierząt wywodzą się hydry, gryfy i smoki, obdarzone nieraz ludzkim rozumem, podobnie jak pół ludzie, pół zwierzęta: trytony, centaury, porośnięci futrem dzicy mężowie. Odległe a egzotyczne lądy zamieszkiwać miały egzotyczne rasy: cyklopi, psiogłowcy, jednostopi.

"W każdym czasie i miejscu, rozejrzawszy się wokół, we własnym, pozornie znanym i bezpiecznym świecie Europejczyk dostrzegał ciekawą lub zatrważającą inność: karłów i olbrzymów, chorych i ułomnych, lunatyków i szaleńców, ekscentryków i zbrodniarzy. Stawali się bohaterami legend, piosenek, opowieści i plotek, służyli swoiście rozumianej ozdobie królewskich i możnowładczych dworów, jak karły; byli bezlitośnie traktowanymi przypadkami, wspomagającymi rozwój medycyny, ale też eksponatami sensu stricto; sensacjami objazdowych cyrków i gabinetów osobliwości, pokazywanymi na żywo w klatkach, a po śmierci - często w słojach z formaliną.

Inność zasadzała się też w wierze, poglądach, wartościach i stylu życia. Gama odmienności była szeroka, od przysłowiowych szaleńców Bożych, jak pustelnik - święty Antoni czy ekscentryczny filozof - Diogenes, poprzez przeciwników politycznych, ukazywanych w karykaturze, po ludzi odmiennego trybu życia, na przykład Cyganów, a nawet - zwolenników innej mody w ubiorze. Łatwo było akceptować inność odległą w czasie, jak pokryci tatuażem Piktowie, bądź odległą geograficznie, jak Buszmeni czy Polinezyjczycy. Trudniejsza okazywała się odmienność we własnej epoce: wiedźma, prostytutka, złodziej czy morderca też byli zawsze Inni. Lęk przed odmiennością w połączeniu z zamiłowaniami badawczymi mógł skierować naukę na groźne tory, ku przekonaniu, że można określić cechy przestępcy, mierząc jego czaszkę, badając rysy twarzy, stwierdzając jego pochodzenie rasowe. W ślad za tym szła tragedia ludobójstwa, tak samo jak wcześniej tragiczne żniwo przynosiło przekonanie o prymitywizmie ludów nie znających jedynego Boga i jedynej wiary." - piszą Karolina Grodziska i Jacek Purchla we "Wstępie" do katalogu wystawy.