Architektura pamięci - Łódź

Czy pamięć historyczna jest stała? Każde kolejne obchody rocznic wybuchu II wojny światowej są gorącym testem współczesności, z powracającymi wciąż kwestiami obecności, unikania i uznawania win. Architektura jest szczególnym nośnikiem historii, tworzącym struktury przestrzeni, władzy i pamięci. "Architektura pamięci" to projekt sztuki video, w którym czterej artyści - Mirosław Bałka, Yael Bartana (Izrael), Deimantas Narkevicius (Litwa) i Marcel Odenbach (Niemcy) - odnoszą się do problemu miejsc naznaczonych historią: budynków, pomników i innych milczących świadków dramatycznych wydarzeń ostatnich siedemdziesięciu lat.

Spotkanie czterech artystycznych indywidualności z czterech krajów, których historia została szczególnie naznaczona piętnem tragedii XX wieku, zainicjował Marcel Odenbach wraz z Instytutem Goethego w Warszawie. Punktem wyjścia dla pracy niemieckiego artysty "Krążąc wkoło (Im Kreisen drehen)" stał się pomnik na Majdanku, zaprojektowany przez Wiktora Tołkina w 25. rocznicę wyzwolenia obozu koncentracyjnego w Lublinie. Ogromna czasza z prochami, niczym ze szkiców francuskiego XVIII-wiecznego architekta Etienne'a-Louisa Boullée, góruje nad obozem koncentracyjnym. Kamera wnika w zaułki pomnika, przyprawiając widza o nudności i przypominając, jak niewygodnym doświadczeniem jest odwiedzanie tego typu miejsc. Jednocześnie z ust dwóch chłopców, przypadkowych bohaterów filmy, pada proste pytanie: czy gdy znikną prochy zniknie również i pamięć?

Mirosław Bałka korzysta z zapisów kamer przemysłowych, które zarejestrować miały wizytę kardynała Josepha Ratzingera w Auschwitz. Wydarzenie to miało mieć miejsce przed objęciem pontyfikatu papieskiego przez Benedykta XVI. Nie jest to jednak jednoznaczne - tajemnicza osobistość jadąca czarnym audi HBE F144, otoczonym chmarą ochroniarzy, ani na moment nie opuszcza samochodu. Bałka bez żadnego komentarza pozostawia widza z refleksjami na temat przeszłości Benedykta XVI, tak bardzo różnej od przeszłości stawiającego opór nazistowskiego reżimowi Jana Pawła II.

Yael Bartana filmem "Mur i wieża (Wall and Tower)" kontynuuje swoją opowieść o relacjach polsko-żydowskich. Symboliczne wezwanie do powrotu do Polski Żydów wymordowanych w czasie II wojnie światowej, tych, którzy wyemigrowali po wojnie do Izraela i tych zmuszonych do wyjazdu w 1968 roku, jest zobrazowane realnym przedsięwzięciem budowy kibucu na Muranowie w Warszawie (vis-à-vis Pomnika Bohaterów Getta Warszawskiego). Scenografia polityczna akcji osiedleń ma współcześnie dramatyczne odniesienie do izraelsko-arabskiego konfliktu. Z drugiej strony godło polskie i izraelskie zostaje złożone w "Murze i wieży" w całość - w pojednawczym geście.

Film "W nieznane (Into the Unknown)" Deimantasa Narkeviciusa to kolaż propagandowych nagrań wytwórni DEFA, pokazujących życie po wschodniej stronie muru berlińskiego. Artysta w dowolny sposób tnie sceny i miesza ścieżki dźwiękowe, tworząc całość, która ma przywrócić wagę tym zbanalizowanym przedstawieniom.

Wszystkie filmy zostały stworzone specjalnie na potrzeby ekspozycji. Wystawa była wcześniej prezentowana w CAC (Wilno, Litwa), a po pobycie w Łodzi zostanie pokazana w Hartware MedienKunstVerein (Dortmund, Niemcy). W drugiej połowie roku planowane jest wydanie publikacji naukowej związanej z tematem wystawy.